أبو ريحان البيروني ( مترجم : باقر مظفرزاده )

42

الصيدنة في الطب ( داروشناسى در پزشكى ) ( فارسى )

درستكار « 119 » » و بنابراين وظيفهء داروشناس گردآورى مواد دارويى ، انتخاب بهترين آنها و هم‌چنين تهيهء داروهاى مركب از روى دستورهاى موجود است . اما پزشكان پيش از همه بايد به مطالعهء مسائل نظرى داروشناسى و غنى ساختن آن با داروهاى تازه بپردازند . بيرونى مىگويد : « بر پزشكان است كه به تكميل اين صنعت همت گمارند ، آن را بر بال‌هاى علم و عمل بنشانند و به داروشناسان امين و مطمئن بسپارند تا همانند پزشكان طبيعت‌شناس ، به آنها خدمت كنند « 120 » » . بيرونى به‌ويژه بر اهمّيّت زياد سنت در اين رشته چه كتبى چه شفاهى تأكيد مىورزد . « در داروشناسى تقليد و دريافت از راه شنيدن مسلط است و ارتقاى در آن با آموزش نزد استادان ميسر است . سپس كارورزى درازمدت [ بايد ] كه شكل داروها ، نوع و كيفيت آنها در طبيعت [ داروشناس ] نقش بندد تا در تمييز دادن يك [ دارو ] از ديگرى سردرگم نشود « 121 » » . چنين رويكردى به داروشناسى در ويژگى ساختمان خود صيدنه نيز بازتاب يافته است . مؤلف مىكوشد تا همهء اطلاعات دربارهء هريك از مواد دارويى مورد بررسى را كه در نوشته‌ها موجود است گرد آورد . به همين جهت نقل از آثار پرشمار دانشمندان در زمان‌ها و سرزمين‌هاى گوناگون در صيدنه فراوان است « 122 » ( اكثر آنها به ما نرسيده است ) . همهء چيزهايى را كه مىتوان خورد پيش از همه به غذا و زهرها تقسيم مىشوند و مواد دارويى بين آنها قرار دارد . « 123 » اما هر ماده‌اى كه وارد بدن شود و تأثيرى بر آن گذارد ، دارو ( به عربى : دوا ، و جمع آن ادويه ) به‌شمار مىآيد . « 124 » داروها به‌نوبهء خود به ساده ( ادويهء مفرده ) و مركب ( ادويهء مركبه ) تقسيم مىشوند . داروهايى ساده ناميده مىشود كه ( 119 ) . نك . همين‌جا ، ص 164 . ( 120 ) . نك . همين‌جا ، ص 167 . ( 121 ) . نك . همين‌جا ، ص 151 . همان گونه كه M . Levey به‌حق خاطرنشان مىكند ، اكثر پژوهشگران امروزى تاريخ داروشناسى شرق ، وجود سنت شفاهى بىگسست را ناچيز مىشمرند ، درحالىكه به حساب آوردن اين عامل مىتواند به نتيجه‌گيرىهايى تازه دربارهء منابع پيدايش و رشد و تكامل داروشناسى در شرق بيانجامد . كندى ، اقرابادين ، ص 20 ، 22 . ( 122 ) . مشروح‌تر آن را نك . فصل « منابع صيدنه » همين كتاب . ( 123 ) . نك . همين‌جا ، ص 162 . ( 124 ) . MA I , 5 ; B . Lewin , Adwiya , E . I . , New edition , Vol . I , 212 .